، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: هفته دفاع مقدس فرصتی است برای بازخوانی روزهایی که بخشی از مهمترین تجربههای تاریخی ایران در میدان جنگ رقم خورد؛ روزهایی که فرماندهانی جوان، در کنار رزمندگان، مسئولیت سنگین دفاع از کشور را بر عهده گرفتند و هرکدام قصهای از تصمیم، مقاومت و ایستادگی را به یادگار گذاشتند. اما روایت این سالها تنها در خاطرات همرزمان و اسناد تاریخی خلاصه نمیشود؛ بخشی از این میراث باید به زبان نسل نوجوان روایت شود تا فاصله میان تاریخ و مخاطب امروز کمتر شود.
مجموعه «قصه فرماندهان» از جمله طرحهایی است که با همین نگاه در انتشارات سوره مهر شکل گرفته و زندگی و خاطرات فرماندهان دفاع مقدس را در قالب روایتهایی داستانی و متناسب با نوجوانان بازگو میکند. این مجموعه که انتشار جلدهای تازه آن همچنان ادامه دارد، در سالهای گذشته با استقبال مخاطبان روبهرو شده و بارها تجدید چاپ شده است. در هفته دفاع مقدس، با مسعود روشنبخش، مسئول طرح «قصه فرماندهان»، درباره شکلگیری و مسیر این مجموعه گفتوگو کردیم.
* ایده شکلگیری این طرح چگونه مطرح شد و از چه سالی نگارش مجموعه «قصه فرماندهان» را آغاز کردید که امروز به بیش از ۶۰ جلد رسیده است؟ با توجه به اینکه درباره فرماندهان شناختهشدهای مانند شهید همت و شهید باکری آثار جامع و متعددی منتشر شده، این مجموعه چه خلأیی را در روایت زندگی و شخصیت فرماندهان دفاع مقدس دنبال میکرد؟
واقعیت این است که برای توضیح شکلگیری مجموعه «قصه فرماندهان»، بهتر است به سالهای پیش از تأسیس این مجموعه برگردیم. حوزه هنری در دهه ۱۳۶۰ دو مرکز مهم را راهاندازی کرد؛ یکی «دفتر ادبیات انقلاب اسلامی» به مدیریت هدایتالله بهبودی و دیگری «دفتر هنر و ادبیات مقاومت انقلاب اسلامی» با مسئولیت مرتضی سرهنگی.
سرهنگی پس از مدتی فعالیت در عرصه ادبیات دفاع مقدس، تعدادی از نویسندگان توانمند این حوزه را در کنار واحدهای مختلف گرد هم آوردند. یکی از این نویسندگان، احمد دهقان بود که در سال ۱۳۷۳، ایده اولیه مجموعهای با عنوان «قصه فرماندهان» را مطرح کرد. در نخستین مرحله، سه جلد از این مجموعه منتشر شد که عناوین آنها «مأموریت تمام»، «لحظههای اضطراب» و «زندهباد ایران» بود. در این آثار، هر داستان به یکی از شخصیتهای فرمانده دوران انقلاب و دفاع مقدس میپرداخت. این ایده با استقبال خوبی مواجه شد و در ادامه، زمینه شکلگیری مجموعه «قصه فرماندهان» را فراهم کرد.
یکی از اشکالات فنی که در این حوزه وجود دارد، این است که بسیاری از منابع، بیشتر جنبه احساسی دارند و از بنیان علمی و مستند کافی برخوردار نیستند. به همین دلیل، ما برای حل این مسئله و رسیدن به روایت دقیق، چند راهکار را دنبال میکنیم
البته در ادامه، ساختار مجموعه تغییر کرد و قرار شد هر جلد بهطور مستقل به روایت زندگی و شخصیت یک فرمانده اختصاص پیدا کند. نخستین جلد این مجموعه با این رویکرد، در سال ۱۳۷۹ و با عنوان «آقای شهردار» منتشر شد که مدیریت آن بر عهده داوود غفارزادگان بود. در آن مقطع، احمد دهقان ظاهراً به واحد خاطرات منتقل شده بودند و ما در بخش ادبیات کودک و نوجوان، کار مجموعه «قصه فرماندهان» را دنبال کردیم. در همان دوره، مرتضی سرهنگی و دیگر نویسندگان فعال این حوزه در شکلگیری و توسعه این مجموعه نقش داشتند.
پس از انتشار «آقای شهردار»، این روند ادامه پیدا کرد. تا جایی که من از شنیدههای اطرافیان اطلاع دارم، داوود غفارزادگان در تولید چند جلد از این مجموعه همکاری داشتند. پس از آن، داوود بختیاری دانشور نیز فعالیت گستردهای در این زمینه داشتند و چندین جلد از مجموعه را به سرانجام رساندند که متأسفانه بعد از مدتی از دنیا رفتند. پس از ایشان، حسین نیری نیز بخشی از این مسیر را ادامه دادند.
از سال ۱۳۹۹ مسئولیت این مجموعه بر عهده من قرار گرفت و تاکنون ۶۲ جلد از «قصه فرماندهان» منتشر شده است. در حال حاضر نیز حدود ۶ جلد دیگر در انتشارات قرار دارد و در انتظار انتشار است. تا زمانی که حوزه هنری و واحد ما، یعنی مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری، به مسئولیت آقای غنیاری، امکان ادامه این مسیر را فراهم کنند، تلاش ما این است که این رسالت مهم را دنبال کنیم.
البته لازم است تأکید کنم که در تمام این شش سالی که مسئولیت مجموعه «قصه فرماندهان» را بر عهده داشتهام، همه آثار با نظارت آقای سرهنگی تولید شده است. ایشان واقعاً از صفر تا صد هر اثر را با دقت بررسی و کنترل میکنند و تکتک آثار پس از طی این مراحل به سرانجام میرسند.
* منبعی که برای نگارش این آثار استفاده میکنید چیست؟ آیا علاوه بر منابع و آرشیوهای مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری، به مراکز دیگری مانند مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس نیز دسترسی دارید؟
مجموعه «قصه فرماندهان» اگرچه در عنوان، «قصه» نامیده میشود و ممکن است در نگاه نخست، نگارش آن ساده به نظر برسد، اما واقعیت این است که تمام نویسندگان این حوزه، بهویژه نویسندگانی که در زمینه داستانهای تاریخی و مستند فعالیت میکنند، با کار دشواری مواجه هستند. برای نگارش یک داستان تاریخی و مستند، باید منابع بهدقت مطالعه شود و مستندات نیز از دقت و اعتبار کافی برخوردار باشد.
یکی از اشکالات فنی که در این حوزه وجود دارد، این است که بسیاری از منابع، بیشتر جنبه احساسی دارند و از بنیان علمی و مستند کافی برخوردار نیستند. به همین دلیل، ما برای حل این مسئله و رسیدن به روایت دقیق، چند راهکار را دنبال میکنیم.
نخستین منبع، کتابخانه جنگ است که یکی از کتابخانههای بسیار معتبر در سطح کشور به شمار میرود. در این کتابخانه، بهصورت مستقل، تمام آثاری که در حوزه دفاع مقدس منتشر شده، گردآوری شده است و پژوهشگران میتوانند از این منابع استفاده کنند. مرحله بعد، مراجعه به مراکز اسنادی مختلف است؛ از جمله بنیاد شهید، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس و سایر مراکزی که اسناد مرتبط در اختیار دارند.
سومین منبع مهم برای ما، ارتباط با خانوادهها، دوستان و آشنایان شهداست. با توجه به اینکه از پایان دوران دفاع مقدس حدود ۴۰ تا ۴۵ سال گذشته است، هنوز افرادی هستند که بهصورت مستقیم با این شخصیتها ارتباط داشتهاند و میتوان از خاطرات و اطلاعات آنها استفاده کرد. تمام تلاش ما این است که به مستندات دقیق و قابل اتکایی دست پیدا کنیم، هرچند این کار در بسیاری از موارد بسیار دشوار است و گاهی نیز به بنبست میرسیم. در برخی موارد، شخصیت مورد نظر بهگونهای است که امکان برقراری ارتباط با خانواده او نیز بهسادگی فراهم نیست.
در مجموع، یک پژوهشگر تاریخی و مستندنگار که در حوزه داستان فعالیت میکند، باید منابع دقیق و متعددی در اختیار داشته باشد. ما سه مسیر اصلی را بهصورت جدی دنبال میکنیم: تاریخ شفاهی و مصاحبه، مراجعه به مراکز اسنادی و بررسی اسناد موجود، و مطالعه آثاری که پیش از این درباره شخصیت مورد نظر منتشر شده است. این سه دسته منبع را با دقت بررسی و در آنها مداقه میکنیم.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم حتی یک نویسنده توانمند ممکن است از نظر تکنیکهای داستاننویسی هیچ مشکلی نداشته باشد و اثر بسیار خوبی هم خلق کند، اما در یک جزئیات تاریخی دچار اشتباه شود؛ برای مثال، تاریخ یک عملیات مانند عملیات رمضان را به اشتباه ثبت کند یا ماه و روز آن را جابهجا کند. در چنین مواردی، دقت در استنادات تاریخی اهمیت بسیار زیادی دارد و کارشناسان، بهویژه آقای سرهنگی، روی این موضوع بسیار دقیق هستند. بنابراین، در مجموعه «قصه فرماندهان» علاوه بر کیفیت ادبی و تکنیکهای داستانی، صحت و دقت استنادات تاریخی نیز باید بهطور کامل مورد توجه قرار گیرد.
* با توجه به حجم نسبتاً کم کتابهای مجموعه «قصه فرماندهان»، این سؤال مطرح میشود که از میان ابعاد مختلف زندگی فرماندهان، چه بخشهایی برای روایت انتخاب شده است؟ برای مثال، شخصیتی مانند شهید بروجردی علاوه بر دوران دفاع مقدس، سابقه فعالیت و حضور در حوادث کردستان را نیز داشته است. معیار شما برای انتخاب مقاطع و اتفاقات مهم زندگی فرماندهان و تعیین اینکه کدام بخشها در این مجموعه روایت شوند، چیست؟
من معتقدم اگر به زندگی تکتک این شهدای گرانقدر مراجعه کنیم، میبینیم که شاید دوران حضور بسیاری از آنها در جنگ از نظر زمانی طولانی نبوده، اما تأثیرگذاریشان بسیار عمیق بوده است. حجم کم کتابهای «قصه فرماندهان» نیز در واقع میتواند یادآور همین مسئله باشد؛ یعنی با وجود حجم محدود، تلاش شده است روایت، عمیق و تأثیرگذار باشد.
هدف اصلی ما این است که بخشهایی از زندگی شخصیت مورد نظر را انتخاب کنیم که در آنها میزان تأثیرگذاری او بر محیطی که در آن حضور داشته، عملیاتهایی که در آنها شرکت کرده و فعالیتهای نظامیاش مشخص باشد و در کنار اینها، ابعاد اخلاقی و شخصیتی او نیز مورد توجه قرار گیرد. ما در همین حجم محدود باید به چند موضوع توجه کنیم؛ نخست اینکه شخصیت را معرفی کنیم و دوم اینکه برای نسل جدید توضیح دهیم این شخصیت در چه مقاطعی و به چه دلایلی تأثیرگذار بوده است.
برای مثال، درباره شهید همت ممکن است برخی افراد بیشتر به ویژگیهای اخلاقی ایشان علاقهمند باشند و برخی دیگر به توانمندیها و شیوههای نظامی او توجه کنند. ما تلاش میکنیم همه این ابعاد را در همین حجم محدود پوشش دهیم.
معتقدم در همین حجم محدود نیز تلاش شده است به تمام ظرایف مهم زندگی این شخصیتها توجه شود. ما معمولاً زندگی آنها را در ۱۰ فصل دستهبندی میکنیم و در این فصلها تلاش داریم هم زندگی شخصیت را توضیح دهیم و هم نقش مهم و تأثیرگذار او را نشان دهیم
نکته دیگری که آقای سرهنگی همواره بر آن تأکید دارند و به نظر من نکته درستی است، این است که هدف اصلی ما معرفی سریع این شخصیتها به نسل جوان است. اگر حجم کتابها را افزایش دهیم، طبیعتاً قیمت آنها نیز افزایش پیدا میکند. برای مثال، اگر حجم کتابی سه برابر شود، بهطور طبیعی هزینه تولید و در نتیجه قیمت آن نیز افزایش قابل توجهی خواهد داشت و ممکن است دیگر برای یک جوان قابل خرید نباشد.
این موضوع در شرایط فعلی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در پنج یا شش جلد اخیر مجموعه، قیمت کتابها تغییر کرده است. اگر اشتباه نکنم، قیمت یکی از آخرین جلدها حدود ۳۲۵ هزار تومان بود. حالا اگر حجم این کتاب را سه برابر کنیم، طبیعتاً قیمت آن نیز میتواند به رقمی بسیار بالا برسد و در چنین شرایطی، مخاطب جوان دیگر امکان خرید آن را نداشته باشد.
ما در حوزه فرهنگی باید بخشی از هزینهها را برای معرفی شخصیتهای بزرگ مدیریت کنیم و نباید صرفاً مانند بازار با موضوع قیمت برخورد کنیم. هدف ما این است که کتاب درباره یک شخصیت بزرگ، با قیمت متعادل در اختیار مخاطب قرار بگیرد.
برای نمونه، درباره شهید شاهآبادی ما پنج جلد کتاب تهیه کردیم. این اثر در قالب مجموعه «قصه انقلاب اسلامی» منتشر شد، نه «قصه فرماندهان». با خانواده ایشان نیز هماهنگی شد و به این نتیجه رسیدیم که به جای اینکه تمام زندگی ایشان را در یک کتاب حجیم ارائه کنیم، پنج فراز از زندگی ایشان را در پنج جلد روایت کنیم. همانطور که آقای سرهنگی نیز به این نکته اشاره میکنند، مخاطب میتواند یک جلد را بخواند و اگر از آن استقبال کرد، سراغ جلد بعدی برود و مجبور نباشد برای یک کتاب حجیم و گرانقیمت هزینه زیادی پرداخت کند.
اینها از ظرایف تألیف و تولید کتاب است و به نظرم برخی مدیران هوشمند در این زمینه به چنین نکاتی توجه دارند. امروز گاهی کتابهایی منتشر میشوند که قیمت آنها به دو یا حتی سه میلیون تومان میرسد. طبیعی است که هر مخاطبی امکان خرید چنین کتابهایی را ندارد.
در مقابل، یکی از نکات جالب درباره مجموعه ما این است که در پشت برخی از کتابهای قدیمیتر، مربوط به پیش از سال ۱۳۹۶، مطلبی از سوی انتشارات درج شده بود که اعلام میکرد تاکنون یکونیم میلیون نسخه از این مجموعه به فروش رسیده است. این میزان فروش نشان میدهد که مجموعه مخاطب خود را پیدا کرده است. برای مثال، کتاب «معلم فراری» که چند سال پیش منتشر شده، در آن زمان به چاپ هفدهم رسیده بود و امروز قطعاً از چاپ سیام نیز عبور کرده است. این مسئله نشان میدهد که قیمت مناسب کتاب برای نسل جدید و حتی نوجوانانی که از پول توجیبی خود کتاب میخرند، اهمیت زیادی دارد.
بنابراین، به نظر من این ارزشمندتر است که کتاب با حجم و قیمت مناسب در اختیار مخاطب قرار گیرد تا اینکه اثر را بسیار حجیم کنیم و در نهایت مخاطب امکان خرید آن را نداشته باشد.
البته در کنار این مسئله، معتقدم در همین حجم محدود نیز تلاش شده است به تمام ظرایف مهم زندگی این شخصیتها توجه شود. ما معمولاً زندگی آنها را در ۱۰ فصل دستهبندی میکنیم و در این فصلها تلاش داریم هم زندگی شخصیت را توضیح دهیم و هم نقش مهم و تأثیرگذار او را نشان دهیم. موارد مهم و تعیینکننده در زندگی این افراد حتماً مورد توجه قرار میگیرد.
علاوه بر این، ما کارشناسان حرفهای داریم که آثار را بررسی میکنند و اگر در بخشی نقص یا کاستی وجود داشته باشد، آن را تذکر میدهند. حتی اگر شخصیت مورد نظر پیش از آغاز جنگ نیز در مناطق مختلف فعالیت داشته یا در حمایت از انقلاب اسلامی نقش ایفا کرده باشد، این بخشها نیز در روایت زندگی او مورد توجه قرار میگیرد.
برای مثال، برخی از این شهدا پیش از آغاز جنگ در مناطق مختلف و حتی در حوادث کردستان فعالیتهای مهمی داشتهاند و این مقاطع نیز باید در روایت آنها دیده شود. درباره شهید شیرودی و شهید کشوری نیز با شخصیتهایی مواجه هستیم که پیش از آغاز رسمی جنگ، در آن دوران فعالیت و نقش مهمی داشتند و این بخشهای مهم از زندگی آنها نیز طبیعتاً در آثار مربوط به آنها روایت خواهد شد.
* یعنی این شیوه باعث میشود مخاطب، مثلاً زندگی شهید همت را در این کتاب بهصورت مختصر بخواند و اگر کنجکاو شد، برای مطالعه جزئیات بیشتر سراغ آثار جامعتر برود؟ از طرفی، به نظر میرسد این مدل روایت برای استفاده در مدارس و میان مخاطبان نوجوان کاربرد بیشتری داشته باشد. اما نگرانی مخاطب این است که در روایتهای کمحجم، ممکن است بخشهایی از زندگی فرمانده حذف شده باشد. سؤال من این است که در چنین شرایطی، چه بخشهایی از زندگی فرماندهان در این روایتها مورد توجه قرار میگیرد؟
ما ادعایی نداریم که در این کتابها تمام ابعاد زندگی یک فرمانده را روایت کردهایم. همانطور که پیشتر عرض کردم، درباره شهید همت هیچ محدودیت ذهنی وجود ندارد که تصور کنیم زندگی ایشان را نمیتوان در حجم بسیار بیشتری روایت کرد. واقعاً معتقدم درباره برخی از این بزرگان، از نظر داستانی، میتوان بدون اغراق حتی ۲۰ جلد رمان نوشت. زندگی بعضی از این شخصیتها آنقدر جذاب و زیباست و در آن، مطالب عاشقانه و عارفانه و ظرفیتهای داستانی فراوانی وجود دارد که میتوان بسیار بیشتر روی آنها کار کرد.
مطالبی که در این کتابها آمده، در واقع تنها به اندازه یک معرفی کوتاه از این دریای معرفت است؛ گویی میخواهیم تنها قطراتی از این زندگی و شخصیت را به مخاطب معرفی کنیم تا انشاءالله خود او، اگر مشتاق شد، به سراغ آثار مفصلتر برود و بیشتر درباره آن شخصیت مطالعه کند. درباره بسیاری از این فرماندهان نیز کتابهای متعددی وجود دارد.
کتاب «رفیق عهد» درباره شهید عبدالرحیم موسوی، فرمانده کل ستاد نیروهای مسلح، است که آقای اصغر فکور آن را کار کرده است. امیدواریم این کتاب هرچه زودتر رونمایی شود
اما ادعای من این است که ما در مجموعه «قصه فرماندهان» در همین محدوده، بسیار دقیق عمل کردهایم. تلاش کردهایم روایتها با دقت انتخاب شوند و تکنیکهای داستاننویسی نیز بهصورت حرفهای در آنها رعایت شود. البته طبیعتاً نقصهایی هم وجود دارد، اما تلاش ما این بوده که در کنار رعایت اصول حرفهای داستاننویسی، هدف اصلی مجموعه را نیز حفظ کنیم؛ یعنی معرفی این شخصیتها به مخاطب و نشان دادن نقش و تأثیر آنها در جامعه؛ نقشی که معتقدیم همچنان پررنگ است.
* در حال حاضر تمرکز مجموعه «قصه فرماندهان» بیشتر بر فرماندهان دفاع مقدس است؛ هرچند برخی از این چهرهها در جنگ سوریه نیز حضور داشتهاند. با توجه به اینکه فرماندهانی مانند شهید حاجیزاده، شهید سلامی و شهید باقری نیز سابقه حضور در دفاع مقدس داشتهاند، آیا برای روایت زندگی و نقش این چهرهها در قالب این مجموعه نیز برنامهای دارید؟
قطعاً. دامنه دفاع مقدس ما به همان هشت سال محدود نمیشود. ما همچنان درگیر میدان جنگ هستیم و در دو جنگ اخیر، یعنی جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه، نیز در میدان حضور داشتیم. بسیاری از فرماندهان ما در این جنگها درگیر بودند و تعدادی از آنها نیز به شهادت رسیدند.
حتی آخرین کاری که ارسال کردهایم و اکنون در انتشارات قرار دارد، کتاب «رفیق عهد» درباره شهید عبدالرحیم موسوی، فرمانده کل ستاد نیروهای مسلح، است که آقای اصغر فکور آن را کار کرده است. امیدواریم این کتاب هرچه زودتر رونمایی شود. بنابراین دفاع مقدس ما همچنان ادامه دارد، چون همچنان در میدان جنگ هستیم و پرداختن به فرماندهان آن نیز وظیفه ماست.
درباره شهید موسوی نیز خاطرات جذابی وجود دارد و هرچه بیشتر با این شخصیت آشنا میشویم، ابعاد و عظمت شخصیت ایشان بیشتر نمایان میشود. البته ما قرار نیست تمام زندگی این بزرگان را روایت کنیم، بلکه تنها بخشی از زندگی آنها را انتخاب و روایت میکنیم.
بسیاری از این شخصیتها وارد فهرست ما شدهاند. پیش از این، هدف ما بیشتر پرداختن به فرماندهان تا سطح فرمانده لشکر، معاون لشکر و فرمانده گردان بود، اما امروز با شخصیتهایی مواجه هستیم که درجات بسیار بالاتری دارند و از فرماندهان ارشد دفاع مقدس محسوب میشوند. بنابراین روایت این فرماندهان ارشد نیز در ادامه مسیر مجموعه قرار گرفته است.
البته درباره فرماندهانی که بهتازگی به شهادت رسیدهاند، یک مسئله وجود دارد و آن، کامل نشدن منابع و اطلاعات درباره آنهاست. طبیعتاً برای نگارش یک کتاب داستانی، منابع باید بهتدریج شکل بگیرند؛ خانوادهها، اطرافیان و همرزمان باید اطلاعات و خاطرات خود را در اختیار نویسنده قرار دهند و کتابها و اسنادی که درباره این شخصیتها منتشر یا ثبت میشود نیز به منابع نگارش اضافه شود.
برای کسانی که بهتازگی به شهادت رسیدهاند، هنوز این منابع اصلی به اندازه کافی قوام پیدا نکرده است. برای مثال، اگر همکاری فرزند شهید عبدالرحیم موسوی با ما نبود، کار درباره ایشان بسیار دشوار میشد. من مصاحبههای ایشان را که گوش دادم، متوجه شدم بخش بسیار مهمی از اطلاعات مورد نیاز را از فرزند شهید دریافت کردهایم. فکر میکنم بیش از ۸۰ درصد اطلاعات این اثر از فرزند ایشان به دست آمده است. خانواده شهید نیز با وجود شرایط دشوار، همکاری بسیار خوبی داشتند و جزئیات زیادی را در اختیار ما قرار دادند.
به نظرم کار ارزشمندی شکل گرفته است. آقای فکور این اثر را کار کردند و چند مرحله نیز با آقای سرهنگی اصلاحات روی آن انجام شد. امیدواریم کتاب هرچه زودتر منتشر شود. بنابراین مسیر نگارش «قصه فرماندهان» درباره فرماندهان ارشد همچنان ادامه دارد و باید دید این مسیر تا کجا ادامه پیدا میکند.
دبیرسرویس: #میثم_عربی
قم پرس منتظر دریافت اخبار و پیام های هموطنان عزیز می باشد.
دیدگاه